خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: نشست گفتمان علمی «جستجوی راه تعالی» با موضوع «مبانی فقهی دفاع و مقاومت»، با حضور دو تن از کارشناسان علوم دینی، از سوی دفتر مرکز تبیان افغانستان در قم برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر سیدحسن موسوی، مسئول نمایندگی مرکز تبیان افغانستان در قم و دبیر نشست، حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر محمدآصف سلطانی، نویسنده و پژوهشگر علوم دینی، و حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر سیدذکی موسوی، معاون دفتر مرکز تبیان در قم و نویسنده و پژوهشگر علوم دینی، به تبیین مبانی مفهومی، قرآنی، فقهی و تاریخی دفاع و مقاومت پرداختند.

حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر سیدحسن موسوی، مسئول نمایندگی مرکز تبیان افغانستان در قم و دبیر نشست، در آغاز این برنامه ضمن خیرمقدم به حاضران گفت: موضوع دفاع و مقاومت، به‌ ویژه در شرایط کنونی جهان اسلام و منطقه، از مسائل مهم و نیازمند بررسی دقیق است.

وی با اشاره به مواضع امام خمینی (ره) درباره رژیم صهیونیستی، اظهار داشت: امام راحل از اسرائیل به‌ عنوان «غده سرطانی» یاد می‌کردند و بر ضرورت از میان رفتن آن تأکید داشتند. این نگاه، برگرفته از آموزه‌های قرآنی درباره ضرورت دفاع در برابر تجاوز و مقابله با فتنه است.

موسوی افزود: تا زمانی که بحران فلسطین و اشغال سرزمین‌های فلسطینی ادامه داشته باشد، زمینه جنگ، نزاع و ناامنی نیز در منطقه باقی خواهد ماند. منشأ بسیاری از مشکلات خاورمیانه را باید در اشغال، تجاوز و بیرون‌ راندن مردم از سرزمین‌هایشان جستجو کرد. رژیم صهیونیستی از آغاز شکل‌گیری خود، با تجاوز به سرزمین‌های اسلامی و تصرف خانه‌ها و اموال مردم فلسطین همراه بوده است.

وی ادامه داد: این رژیم همچنان در پی گسترش‌طلبی و تحقق اهداف مورد ادعای خود است؛ اما امید می‌رود با هوشیاری مسلمانان، جوانان و رهبران دینی، در رسیدن به این اهداف ناکام بماند؛ چنانکه تاکنون نیز با مقاومت ملت‌ها و جریان‌های اسلامی روبرو شده است.

دبیر نشست با تأکید بر ضرورت تبیین علمی مفهوم دفاع و مقاومت گفت: مسئله دفاع و مقاومت امروز در کشورهای اسلامی و در مناطقی مانند فلسطین، لبنان، یمن، ایران و افغانستان، اهمیتی مضاعف یافته است. با این حال، در میان بخشی از نسل جوان و کاربران فضای مجازی، گاه میان «دفاع»، «مقاومت» و «خشونت‌طلبی» خلط می‌شود.

وی افزود: برخی، هر صدایی را که از دفاع در برابر تجاوز یا حمایت از ملت‌های اسلامی سخن بگوید، به خشونت‌طلبی متهم می‌کنند. حتی گاه از برخی چهره‌های سیاسی نیز شنیده می‌شود که اصل دفاع را زیر سؤال می‌برند و می‌پرسند: چرا باید دفاع کنیم؟ چرا باید با امریکا یا اسرائیل بجنگیم؟

موسوی تصریح کرد: اگر مبانی دینی، فقهی و عقلانی دفاع و مقاومت برای جامعه، به‌ ویژه نسل جوان، به‌ درستی تبیین شود، روشن خواهد شد که مقاومت بر چه پایه‌هایی استوار است، چه جایگاهی در فقه دارد و چگونه می‌توان آن را از منظر عقلانی تحلیل کرد.

وی گفت: دفاع و مقاومت در حقیقت، دفاع از سرزمین‌های اسلامی، مبانی دینی، اعتقادات، جان و کرامت مسلمانان است. یکی از ضرورت‌های این بحث آن است که مرز میان دفاع مشروع و خشونت‌طلبی روشن شود؛ زیرا گاه مدافعان مقاومت، به نادرست، مخالف صلح و آرامش معرفی می‌شوند.

دبیر نشست در پایان خاطرنشان کرد: در این گفتمان علمی، موضوعاتی مانند تعریف دفاع و مقاومت، مشروعیت آن، مبانی قرآنی و عقلانی، سیره ائمه معصومین (ع)، و دیدگاه عالمان دینی درباره دفاع و مقاومت بررسی خواهد شد. در ابتدا از سخنان حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر محمدآصف سلطانی بهره می‌بریم و پس از آن، حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر سیدذکی موسوی دیدگاه‌های خود را ارائه خواهند کرد.

در ادامه، حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر محمدآصف سلطانی، نویسنده و پژوهشگر علوم دینی، در آغاز سخنان خود گفت: پیش از ورود به ضرورت و پیشینه بحث، لازم است چند مفهوم اصلی را روشن کنیم؛ زیرا شناخت تفاوت میان واژه‌های «دفاع» و «مقاومت» در فهم موضوع اهمیت دارد.

وی توضیح داد: «دفاع» از ریشه «دفع» گرفته شده است. دفع، زمانی تحقق می‌یابد که یک عامل یا نیروی خارجی، مانند دشمن، قصد ورود، حمله یا وارد کردن خسارت داشته باشد و انسان برای جلوگیری از آن اقدام کند. در چنین وضعی، مانع نزدیک‌ شدن دشمن یا تحقق آسیب می‌شویم؛ این همان دفع و دفاع است.

سلطانی ادامه داد: مقاومت، مرحله‌ای متفاوت است. مقاومت زمانی مطرح می‌شود که فشار یا عامل خارجی وارد میدان شده و انسان در برابر آن ایستادگی و پایداری می‌کند. بنابراین، می‌توان گفت دفاع بیشتر ناظر به جلوگیری از وقوع یا گسترش تجاوز است و مقاومت، ناظر به پایداری در برابر فشار و تجاوزِ واقع‌شده.

وی برای توضیح تفاوت این دو مفهوم از تفاوت میان «پروژه» و «فرایند» استفاده کرد و گفت: پروژه معمولاً فعالیتی محدود، دارای آغاز و پایان مشخص و کوتاه‌مدت است؛ اما فرایند یا پروسه، استمرار دارد و در بازه‌ای طولانی شکل می‌گیرد. برای مثال، ساخت یک سد پروژه است، اما تربیت انسان فرایندی مستمر و بلندمدت به‌ شمار می‌رود.

این پژوهشگر علوم دینی افزود: دفاع در بسیاری از موارد، اقدامی محدود و کوتاه‌مدت است؛ اما مقاومت معمولاً ماهیتی مستمر و بلندمدت دارد. نمونه آن را می‌توان در مقاومت مردم فلسطین در برابر رژیم صهیونیستی مشاهده کرد که سال‌ها ادامه داشته و یک فرایند تاریخی و اجتماعی بوده است.

تفاوت مبانی، منابع و اصول
وی در ادامه به تفاوت میان مفاهیم «مبانی»، «منابع» و «اصول» پرداخت و اظهار داشت: این واژه‌ها در برخی مباحث به‌ جای یکدیگر به‌کار می‌روند، اما از نظر مفهومی تفاوت دارند.

سلطانی گفت: مبانی، پایه‌ها و شالوده‌های فکری یک اندیشه یا نظام هستند. همان‌گونه که یک ساختمان به فونداسیون و اساس نیاز دارد، یک نظریه یا مکتب فکری نیز بدون مبانی نمی‌تواند استوار بماند. مبانی، زمینه‌ای فراهم می‌کنند که انسان بتواند در مسیر فکری و عملی خود به هدف برسد.

وی افزود: منابع، محل دریافت اطلاعات و داده‌ها هستند؛ همان‌گونه که در پایان یک مقاله یا پایان‌نامه، فهرست منابع ذکر می‌شود. در بحث‌های فقهی و دینی نیز قرآن، سنت، عقل و اجماع، از جمله منابع استنباط و شناخت احکام به‌ شمار می‌روند.

سلطانی ادامه داد: اصول نیز به قواعد کلی ناظر است؛ قواعدی که گفتار و رفتار انسان را هدایت می‌کنند. وقتی گفته می‌شود فردی بر اساس اصول عمل می‌کند، یعنی رفتار او تابع مجموعه‌ای از قواعد و معیارهای روشن و پذیرفته‌شده است.

پویایی فقه و جایگاه دفاع
وی با تأکید بر جامعیت فقه اسلامی بیان کرد: در اسلام، برای رفتارهای گوناگون انسان حکم وجود دارد؛ از این‌ رو هر عمل، در یکی از احکام پنج‌گانه واجب، حرام، مستحب، مکروه یا مباح قرار می‌گیرد. مسئله دفاع و مقاومت نیز باید در چارچوب همین پویایی و جامعیت فقهی بررسی شود.

سلطانی در تشریح پیشینه مفاهیم فقهی گفت: بسیاری از مفاهیم و رفتارها، مانند خرید و فروش و ربا، پیش از اسلام نیز در میان مردم وجود داشتند. اسلام برخی از این رفتارها را تأیید و برخی را منع کرد. قرآن کریم درباره خرید و فروش می‌فرماید: «وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا»؛ یعنی خداوند معامله را حلال و ربا را حرام کرده است.

وی افزود: دفاع و مقاومت نیز پیش از اسلام وجود داشته‌اند، اما اسلام به این مسئله جهت، ضابطه و مشروعیت بخشید و آن را در قالب جهاد و دفاع مشروع تبیین کرد. اهمیت این مسئله تا آنجاست که دفاع در فقه شیعه و اهل سنت، از موضوعات پذیرفته‌شده و مورد اتفاق به‌ شمار می‌رود.

این پژوهشگر علوم دینی با اشاره به اهمیت موضوع در جهان معاصر گفت: بیداری اسلامی و بازگشت ملت‌های مسلمان به آموزه‌های دینی، موجب نگرانی جریان‌های استعمارگر، استکبارگر و بهره‌کش شده است. آنان از این هراس دارند که مسلمانان بر پایه آموزه‌های قرآنی و روایی، بر سرنوشت فرهنگی، سیاسی و اقتصادی خود مسلط شوند.

وی با اشاره به آیه «لِکَیْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَکُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ» اظهار داشت: مؤمن نباید در برابر از دست‌ دادن امور دنیوی از پا درآید و نباید با دستیابی به دنیا دچار غرور شود. جامعه‌ای که چنین روحیه‌ای داشته باشد، در برابر فشارها و شکست‌ها مقاوم‌تر خواهد بود.

سلطانی افزود: قدرت‌های بزرگ و برخی دولت‌های همسو با آنان، از گسترش تفکر اسلامی و استقلال مسلمانان بیم دارند. به همین دلیل، بحث دفاع و مقاومت باید به‌ صورت مستمر و در نشست‌های علمی مختلف پیگیری شود.

فلسفه دفاع و مقاومت
وی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: اگر جامعه اسلامی در برابر هجوم شرک، کفر، تجاوز و سلطه بی‌دفاع بماند، زمینه آسیب به انسانیت و فطرت انسانی فراهم می‌شود. دفاع و مقاومت در چنین وضعی، نقشی احیاگر دارند و از کرامت و هویت انسان محافظت می‌کنند.

سلطانی برای توضیح این موضوع، میان سه مفهوم «طبیعت»، «غریزه» و «فطرت» تفاوت گذاشت و بیان کرد: طبیعت، ویژگی‌های عمومی اشیا را دربر می‌گیرد؛ غریزه، نیرویی است که حیوانات با آن نیازها و مسائل خود را سامان می‌دهند؛ اما فطرت، ویژگی و گرایشی انسانی است که خداوند در وجود انسان قرار داده است.

وی گفت: انسان به‌ واسطه فطرت خود خداجو، حقیقت‌طلب و خواهان کمال است. اگر زمینه‌های حفظ فطرت و انسانیت از بین برود، جامعه در معرض سقوط اخلاقی و انسانی قرار می‌گیرد. از این‌ رو، دفاع و مقاومت صرفاً یک مسئله نظامی نیست، بلکه با پاسداری از هویت، کرامت و فطرت انسان نیز ارتباط دارد.

سلطانی در پایان اظهار داشت: جنایت‌های گسترده در جنگ‌های جهانی و استفاده از سلاح‌های ویرانگر، نشان می‌دهد که هنگامی که انسانیت و فطرت انسانی آسیب ببیند، فجایع بزرگی رخ می‌دهد. بنابراین، دفاع و مقاومت از مفاهیم مهم و بنیادین در فقه اسلامی‌اند و حذف آن‌ها از گفتمان دینی و اجتماعی، زمینه را برای سلطه دشمن و تضعیف انسانیت فراهم می‌کند.

در ادامه نشست، حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر سیدذکی موسوی، معاون دفتر مرکز تبیان در قم و نویسنده و پژوهشگر علوم دینی، در پاسخ به پرسشی درباره مبانی قرآنی دفاع و مقاومت گفت: با بررسی قرآن کریم درمی‌یابیم که آیات متعددی درباره دفاع، مقاومت، مقابله با تجاوز و جلوگیری از سلطه سخن گفته‌اند. این آیات، از مهم‌ترین مبانی قرآنی بحث دفاع و مقاومت به‌شمار می‌روند.

وی نخستین آیه مورد استناد را آیه ۱۴۱ سوره نساء دانست و گفت: خداوند در این آیه می‌فرماید: «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»؛ خداوند برای کافران راه سلطه بر مؤمنان قرار نداده است. این آیه، به‌ طور کلی بیان می‌کند که نباید غیر مسلمانان بر مسلمانان سلطه پیدا کنند. بر این اساس، اگر کسی بخواهد بر مسلمانان سلطه یابد، وظیفه مسلمانان مقابله و دفاع است.

موسوی آیه دوم را آیه ۱۹۴ سوره بقره عنوان کرد و افزود: خداوند می‌فرماید: «فَمَنِ اعْتَدَى عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَیْکُمْ»؛ هر کس به شما تجاوز کرد، به همان اندازه با او مقابله کنید. این آیه، ناظر به حق دفاع در برابر تجاوز است و بر اصل مقابله متناسب با تعدی تأکید دارد.

وی ادامه داد: در آیه ۱۹۰ سوره بقره نیز آمده است: «وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا»؛ با کسانی که با شما می‌جنگند، در راه خدا بجنگید، اما تجاوز نکنید. این آیه، هم بر ضرورت مقابله با متجاوز تأکید دارد و هم از تعدی و خروج از حدود اخلاقی و شرعی نهی می‌کند.

این پژوهشگر علوم دینی افزود: آیه ۱۹۱ سوره بقره نیز در ادامه همین بحث، به مقابله با کسانی می‌پردازد که مسلمانان را از سرزمین و خانه‌هایشان بیرون رانده‌اند. در این آیه تأکید می‌شود که «فتنه از قتل شدیدتر است»؛ یعنی فتنه و ایجاد ناامنی، سلب آزادی دینی و فشار بر جامعه ایمانی، خطری بزرگ برای حیات انسانی و اجتماعی است.

موسوی گفت: آیه «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ» نیز نشان می‌دهد که مقابله با تجاوز و فتنه باید تا رفع زمینه فتنه ادامه یابد. مقصود این است که مسلمانان در برابر تهدیدهایی که امنیت، دین، جان، مال و کرامت آنان را هدف قرار می‌دهد، بی‌تفاوت نباشند.

وی با اشاره به آیات ۳۹ و ۴۰ سوره حج افزود: خداوند می‌فرماید: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ»؛ به کسانی که مورد جنگ و ستم قرار گرفته‌اند، اجازه دفاع داده شده است و خداوند بر یاری آنان تواناست.

وی ادامه داد: در آیه بعد آمده است: «الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ»؛ آنان کسانی هستند که به ناحق از خانه و سرزمین خود بیرون رانده شدند، تنها به این دلیل که می‌گفتند پروردگار ما خداست.

موسوی گفت: در ادامه همین آیه آمده است: «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیرًا». بر اساس این آیه، اگر خداوند گروهی از مردم را به‌وسیله گروهی دیگر دفع نمی‌کرد، عبادتگاه‌ها و مراکز دینی ویران می‌شدند. بنابراین، دفاع از جان، سرزمین، آزادی دینی و اماکن مقدس، جایگاهی اساسی در منطق قرآنی دارد.

وی همچنین به آیه ۶۰ سوره انفال اشاره کرد و گفت: خداوند می‌فرماید: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ». این آیه بر ضرورت آمادگی، برخورداری از توان و فراهم‌سازی ابزار بازدارندگی تأکید دارد تا دشمن جرئت تجاوز به جان، مال، ناموس و سرزمین مسلمانان را پیدا نکند.

دیدگاه فقیهان درباره دفاع
موسوی در ادامه اظهار داشت: در طول تاریخ، فقیهان شیعه و اهل سنت درباره دفاع و جلوگیری از سلطه بیگانگان بر مسلمانان بحث کرده و در موارد مختلف، فتواهایی صادر کرده‌اند.

وی به فتوای تحریم تنباکوی میرزای شیرازی اشاره کرد و گفت: این فتوا را می‌توان نمونه‌ای از مقابله با سلطه اقتصادی بیگانگان بر جامعه مسلمان دانست. همچنین در جریان مشروطه نیز شماری از عالمان، از جمله آخوند خراسانی، درباره نوع حکومت و ضرورت رعایت اصول اسلامی در اداره جامعه موضع‌گیری کردند.

این پژوهشگر علوم دینی افزود: امام خمینی (ره) نیز در آثار و فتاوای خود، بر وجوب دفاع در صورت تهدید دین، سرزمین مسلمانان، جان، مال و ناموس آنان تأکید کرده‌اند. بر اساس این دیدگاه، هنگامی که اساس دین یا قلمرو مسلمانان در معرض خطر قرار گیرد، دفاع بر همگان واجب می‌شود و در مواردی، این تکلیف نیازمند اجازه پیشینی نیست.

وی گفت: در دیدگاه امام خمینی (ره)، اگر جان، مال، ناموس یا سرزمین مسلمانان در معرض تعرض قرار گیرد، دفاع از آن واجب است. این مسئله، صرفاً یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه در چارچوب فقه اسلامی، تکلیفی دینی تلقی می‌شود.

موسوی در بخش پایانی سخنانش با اشاره به تأکیدات رهبران دینی بر ایستادگی در برابر دشمن گفت: در آموزه‌های دینی، دفاع از حق، نترسیدن از دشمن و ایستادگی در برابر ظلم، از وظایف مؤمنان دانسته شده است. قرآن کریم درباره پیام‌آوران الهی می‌فرماید: «الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا یَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَکَفَى بِاللَّهِ حَسِیبًا».

وی افزود: همچنین آیه «إِنَّ اللَّهَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» بیانگر وعده الهی درباره حمایت از مؤمنان است. از این منظر، دفاع و مقاومت، افزون بر اینکه یک ضرورت اجتماعی و سیاسی است، ریشه در آموزه‌های قرآنی، مبانی فقهی و مسئولیت دینی مسلمانان دارد.