خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: در ادامه سلسله نشست‌های گفتمانی «راه تعالی» دفتر مرکز تبیان در قم، موضوع این هفته این گفتمان «بررسی نسبت فقه با هوش مصنوعی» بود.

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر موسوی‌نژاد، نویسنده کتاب «انقلاب هوش مصنوعی در قرن ۲۱؛ چالش‌ها و تهدیدها» به تبیین ابعاد فقهی و معرفتی هوش مصنوعی پرداخت و با اشاره به ظرفیت‌ها و محدودیت‌های این فناوری، تصریح کرد: هوش مصنوعی هرچند ابزار قدرتمندی برای تحقیق و تحلیل است، اما به‌ هیچ‌ وجه نمی‌تواند جایگزین مجتهد شود یا به عنوان منبع استنباط احکام شرعی پذیرفته شود.

وی در تبیین مفاهیم بنیادین، هوش مصنوعی را به دو دسته «ضعیف» و «قوی» تقسیم کرد و گفت: هوش مصنوعی ضعیف، ابزاری است که توسط انسان طراحی شده و در حوزه‌هایی نظیر پزشکی، نظامی، کشاورزی و علوم اجتماعی به ‌کار می‌رود. این ابزارها توانایی انجام تحلیل‌های پیچیده و جمع‌آوری اطلاعات را دارند و می‌توانند در اختیار مجتهد قرار گیرند. اما در نهایت، استنباط احکام شرعی از وظایف مجتهد است، نه ماشین.

دکتر موسوی‌نژاد تأکید کرد که گرچه استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند در سه سطحِ تحقیق فقهی، تحلیل داده‌های دینی و کمک به استنباط مفید واقع شود، اما خود این فناوری، به دلیل نداشتن شرایط انسانی و شرعی، نمی‌تواند فتوا صادر کند.

وی افزود: در استنباط احکام، صرف تحلیل متون کافی نیست. مجتهد باید نایب عام امام زمان (عج) باشد و ویژگی‌هایی نظیر بلوغ، عدالت و شناخت کامل از متون شرعی را دارا باشد؛ شرایطی که در هوش مصنوعی وجود ندارد و نمی‌تواند هم داشته باشد.

این پژوهشگر حوزوی همچنین به یکی از دغدغه‌های اساسی اشاره کرد و گفت: ما هنوز نمی‌دانیم که آیا شارع مقدس، هوش مصنوعی را به‌ عنوان یک واسطه مشروع پذیرفته است یا نه. چون این فناوری در زمان صدور نصوص دینی وجود نداشته، نمی‌توان حکم به مشروعیت ذاتی آن داد. بنابراین، عمل بر مبنای فتوایی که تنها توسط هوش مصنوعی صادر شده، فاقد حجیت شرعی است.

 وی با اشاره به منابع سنتی استنباط احکام، تصریح کرد: در منابع ما فقط چهار منبع اصلی وجود دارد: قرآن، سنت، اجماع و عقل. هوش مصنوعی را نه می‌توان قرآن دانست، نه سنت، نه اجماع. حتی اگر آن را شکل خاصی از عقل بدانیم، باز هم نمی‌توان جایگاه مستقلی برای آن قائل شد. ما نمی‌توانیم بگوییم پنجمین منبع، هوش مصنوعی است.

دکتر موسوی‌نژاد همچنین با انتقاد از غفلت برخی نهادهای حوزوی نسبت به کاربردهای هوش مصنوعی گفت: متأسفانه با اینکه این فناوری به طور جدی در عرصه‌های مختلف زندگی بشر ورود کرده، در حوزه‌های علمیه توجه چندانی به آن نشده است. برخی طلاب ممکن است برای استخراج چکیده مقاله یا تدوین پایان‌نامه از هوش مصنوعی استفاده کنند، اما هنوز شاهد فعالیت منسجم یا تأسیس موسسه تخصصی در این زمینه نیستیم.

وی کتاب خود را نخستین اثر در جهان اسلام دانست که به ‌طور خاص به بررسی کارکردهای هوش مصنوعی در حوزه فقه پرداخته و افزود: در فضای علمی جهان اسلام، اثری مشابه نیافتم. حتی در سطح دانشگاه‌ها نیز توجه جدی به نسبت میان فقه و هوش مصنوعی صورت نگرفته، حال‌ آنکه موضوعات متعددی در این زمینه وجود دارد که باید از نگاه فقهی بررسی شود.

او در ادامه به مصادیق این مسائل اشاره کرد و گفت: برای مثال، آیا پایان‌نامه‌ای که دانشجو با استفاده از هوش مصنوعی تهیه کرده از نظر شرعی صحیح است؟ یا اگر پزشکی با کمک هوش مصنوعی عملی انجام دهد که خود تجربه‌اش را ندارد، آیا این از نظر شرعی مجاز است؟ این‌ها سؤالاتی هستند که باید در فقه معاصر پاسخ داده شوند.

دکتر موسوی‌نژاد در پایان سخنان خود تأکید کرد که فقه اسلامی نمی‌تواند نسبت به تحولات علمی بی‌تفاوت باشد و افزود: اگر حوزه‌های علمیه نسبت به هوش مصنوعی بی‌تفاوت بمانند، از قافله علم و فناوری عقب می‌مانند. ما باید هرچه سریع‌تر این موضوع را به ‌عنوان یک مسئله فقهی، جدی بگیریم، آن را تدریس کنیم، درباره آن پژوهش کنیم و ساز و کار استفاده شرعی از آن را مشخص نماییم.

در ادامه، حجت‌الاسلام والمسلمین محمد موسی زکی استاد درس خارج فقه هوش مصنوعی در قم که به صورت ویدئوکنفرانس در نشست شرکت کرده بود تأکید کرد: استفاده از هوش مصنوعی در بسیاری موارد مشروع و حتی واجب است.

 وی به بررسی مسائل فقهی پیرامون فناوری هوش مصنوعی پرداخت و با تأکید بر تمایز میان «ابزار بودن» و «استقلال در استنباط»، تصریح کرد: تا به امروز فتوایی از مراجع درباره استفاده مستقل از هوش مصنوعی در صدور احکام شرعی ندیده‌ام؛ اما بر اساس مبانی فقه شیعه، نظر تمامی فقها این است که هوش مصنوعی نمی‌تواند جایگزین مجتهد شود. با این حال، این فناوری می‌تواند به عنوان ابزار کمکی مفید، مانند رایانه، در خدمت فقیه قرار گیرد.

وی افزود: استفاده از هوش مصنوعی در بسیاری از علوم، حرفه‌ها و امور روزمره اگر در چارچوب‌های شرعی باشد، مشروع است؛ حتی در برخی موارد، به دلیل ضرورت و مزیت‌های آن، می‌توان گفت استفاده از آن واجب است.

حجت‌الاسلام زکی با تبیین جایگاه فقهی هوش مصنوعی گفت: هوش مصنوعی نمی‌تواند منبع استنباط باشد، اما می‌تواند موضوع اجتهاد قرار گیرد. فقیه می‌تواند نظر دهد که مثلاً استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند اقرار گرفتن از متهم جایز است یا نه. این یک مسأله جدید و محل ابتلاء است که فقه باید به آن پاسخ دهد.

وی با اشاره به عرصه‌های گوناگون ورود هوش مصنوعی، چالش‌ها و مسائلی را که در این زمینه در فقه مطرح می‌شود چنین برشمرد: کاربردهای نظامی، پزشکی، کشاورزی، صنعتی، قضایی، پژوهشی، کارشناسی، و حتی حوزه اجتهاد و استنباط، همگی نقاط تماس میان فقه و هوش مصنوعی هستند. به ‌ویژه در مسائلی چون اسقاط واجبات کفایی توسط ربات‌ها، ترجیح هوش مصنوعی بر قرعه در داوری‌ها، استفاده در مقدمات استنباط، یا تشخیص در اقرار و قضاوت، اعتبار شرعی عملکرد این فناوری باید بررسی شود.

این استاد حوزه در ادامه سخنان خود به دسته‌بندی دیدگاه‌ها درباره هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: برخی نسبت به این فناوری نگاه خوش‌بینانه دارند و برخی نیز آن را چالشی جدی می‌دانند.

او مهم‌ترین دلایل خوش‌بینان به هوش مصنوعی را چنین توضیح داد: هوش مصنوعی احساس ندارد و در شرایط بحرانی تصمیم‌گیری سریع و بی‌طرفانه دارد؛ در محیط‌های پرخطر می‌توان به‌ جای انسان از آن استفاده کرد؛ و اینکه ماشین‌ها خسته نمی‌شوند و می‌توانند به صورت شبانه‌روزی فعالیت کنند.

اما در مقابل، حجت‌الاسلام زکی چالش‌های قابل توجهی را نیز مطرح کرد که از سوی منتقدان هوش مصنوعی بیان می‌شود: هزینه‌های بالا در ساخت و نگهداری آن؛ افزایش وابستگی انسان به ماشین‌ها و کاهش توان فکری بشر؛ جایگزینی نیروی انسانی در مشاغل ساده و افزایش بیکاری؛ عدم درک کامل عملکرد این فناوری که موجب بی‌اعتمادی عمومی می‌شود؛ نقض حریم خصوصی به دلیل نیاز به داده‌های گسترده و حساس؛ داده‌های ناقص یا مغرضانه که منجر به خروجی‌های ناعادلانه می‌شود؛ نبود اهداف روشن در توسعه برخی سامانه‌ها و مشکلات فنی و سخت‌افزاری برای پشتیبانی از سیستم‌های هوش مصنوعی.

وی تأکید کرد که فقه باید نسبت به این چالش‌ها واکنش علمی و مستند نشان دهد و اجازه ندهد که جامعه اسلامی نسبت به پیامدهای مثبت و منفی این فناوری بی‌تفاوت بماند.

این استاد حوزه با انتقاد از کم‌توجهی حوزه‌های علمیه نسبت به موضوع هوش مصنوعی گفت: متأسفانه علیرغم اهمیت بالای این فناوری در آینده حکمرانی و حیات اجتماعی، هنوز در حوزه علمیه مرکزی برای تحقیق و بررسی تخصصی این موضوع شکل نگرفته است. در حالی که در سطح عمومی، برخی طلاب از این ابزار برای خلاصه‌سازی پایان‌نامه‌ها یا تحقیقات خود استفاده می‌کنند، اما کارهای بنیادی و موسسه‌ای در این زمینه وجود ندارد.

استاد درس خارج فقه هوش مصنوعی در پایان خاطرنشان کرد: هوش مصنوعی یک پدیده نوظهور است و فقه شیعه باید درباره آن موضع‌گیری علمی و روشن ارائه دهد. نه ‌تنها به ‌عنوان موضوع جدید فقهی، بلکه در تعیین مشروعیت عملکرد، مسئولیت‌پذیری، استفاده در فتاوا و تعامل با ساختارهای اجتماعی و حکمرانی نیز باید مورد تحلیل قرار گیرد.

گفتنی است؛ در ابتدای این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید حسن موسوی، مسئول دفتر نمایندگی تبیان در قم و دبیر گفتمان، به بیان دیدگاه‌های فقهی درباره کاربردها، چالش‌ها و پیامدهای هوش مصنوعی پرداخت.

 دکتر موسوی در ابتدای سخنان خود با اشاره به پیشرفت‌های سریع فناوری و ورود گسترده هوش مصنوعی به عرصه‌های مختلف زندگی بشر، اظهار داشت: با رشد شتابان فناوری هوش مصنوعی، پرسش‌های تازه‌ای در خصوص جایگاه و حدود شرعی این فناوری مطرح شده است. فقه اسلامی، به ‌عنوان علمی که وظیفه استخراج احکام و هدایت عملی انسان را بر عهده دارد، باید بتواند به این پرسش‌های نوپدید پاسخ دهد.

وی تأکید کرد که هوش مصنوعی تنها یک ابزار فنی نیست، بلکه در مواردی به دلیل قابلیت تصمیم‌گیری و تحلیل مستقل، تبدیل به یک پدیده چالش‌برانگیز در حوزه اخلاق و فقه شده است. به گفته او، در حال حاضر هوش مصنوعی در بسیاری از صنایع از جمله نظامی، پزشکی، اقتصادی و حقوقی نقشی محوری ایفا می‌کند و همین مسئله ضرورت بازاندیشی فقهی در خصوص نحوه تعامل با آن را دوچندان کرده است.

دبیر این نشست در ادامه افزود: در این گفتمان ما به دنبال بررسی مسائل فقهی مرتبط با هوش مصنوعی هستیم. یکی از سؤالات اصلی این است که حکم شرعی استفاده از هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف چیست؟ آیا استفاده از آن در تشخیص پزشکی، تحلیل‌های حقوقی یا تصمیم‌گیری‌های اقتصادی، از منظر شرعی جایز است یا خیر؟

دکتر موسوی با طرح سؤالاتی بنیادین، به چالش‌های نظری موجود نیز اشاره کرد و گفت: آیا می‌توان هوش مصنوعی را به ‌عنوان یک نهاد مستقل در فقه اسلامی در نظر گرفت؟ یعنی آیا می‌توان برای آن مسئولیت شرعی قائل شد و آن را موضوع حکم فقهی قرار داد؟

وی همچنین بر اهمیت تدوین چارچوب‌های اخلاقی و فقهی برای هدایت استفاده از هوش مصنوعی تأکید کرد و گفت: برای اینکه از این فناوری در مسیر صحیح بهره‌برداری شود، نیازمند اصول و مبانی مشخصی هستیم که بتوانند چارچوب‌های اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی را پایه‌ریزی کنند. باید بررسی شود که آیا این مبانی در فقه اسلامی وجود دارد یا باید از سایر حوزه‌ها کمک گرفته شود.

به گفته حجت‌الاسلام موسوی، پرسش‌های متعددی در این زمینه مطرح است که پاسخ به آن‌ها نیازمند کار علمی دقیق، گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای و اجتهاد پویاست. وی در پایان خاطرنشان کرد: در این نشست تنها به طرح بخشی از این پرسش‌ها پرداختیم و امیدواریم در آینده با برگزاری نشست‌های تخصصی‌تر، به بررسی عمیق‌تر آن‌ها بپردازیم.

گفتنی است؛ نشست گفتمان «راه تعالی»، بخشی از مجموعه‌ فعالیت‌های مرکز تبیان در قم با هدف ارتقاء سطح فهم دینی نسبت به تحولات علمی روز برگزار می‌شود.