خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: نشست علمی با عنوان «افراط‌گرایی دینی و راه‌های مقابله با آن از منظر حضرت علی(ع)» به همت دفتر مرکز فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی تبیان در شهر قم برگزار شد.

در ابتدای این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا موسوی، آگاه مسایل دینی، به تبیین مفهوم افراط‌گرایی دینی، تفاوت آن با بنیادگرایی و دینداری سنتی و نیز ریشه‌ها و پیامدهای این پدیده پرداخت.

وی با بیان اینکه افراط‌گرایی دینی به معنای برداشت‌های سخت‌گیرانه و غیرمداراگرانه از دین است، تصریح کرد: افراط‌گرایی معمولا با خشونت همراه است و افراط‌گرایان با طرد دیگران و عدم سازگاری با دیدگاه‌ها و اعمال سایر جریان‌ها، تلاش می‌کنند قرائت خاص خود از دین را تنها قرائت مشروع معرفی کنند.

حجت‌الاسلام موسوی با تأکید بر اینکه افراط‌گرایی صرفا یک مسئله مذهبی نیست، افزود: این پدیده در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی نیز بحران‌زا است و با ترویج و مشروع‌سازی خشونت، مشکلات و آسیب‌های جدی برای جوامع ایجاد می‌کند. افراط‌گرایان معمولا خشونت را ابزار رسیدن به اهداف خود می‌دانند و آن را در حوزه‌های سیاسی و مذهبی توجیه می‌کنند.

وی در ادامه، تفاوت افراط‌گرایی دینی با بنیادگرایی و دینداری سنتی را مورد اشاره قرار داد و گفت: بنیادگرایی یا دینداری سنتی لزوما به معنای خشونت نیست، اما افراط‌گرایی دینی خشونت را به عنوان وسیله‌ای مشروع برای تحقق اهداف خود تلقی می‌کند و در همین نقطه، تفاوت اساسی با سایر اشکال دینداری پیدا می‌کند.

این آگاه مسایل دینی، از احساس بی‌عدالتی اجتماعی به عنوان یکی از عوامل شکل‌گیری افراط‌گرایی یاد کرد و اظهار داشت: برخی افراد یا گروه‌ها با این تصور که قربانی بی‌عدالتی شده‌اند و از مواهب الهی محروم مانده‌اند، به این نتیجه می‌رسند که تنها از طریق خشونت می‌توانند به عدالت مورد نظر خود دست یابند.

وی همچنین از تضعیف ارزش‌ها و سنت‌های دینی به عنوان یکی دیگر از زمینه‌های گرایش به افراط‌گرایی نام برد و افزود: گرچه دفاع از ارزش‌ها و معارف اسلامی یک تکلیف دینی است، اما افراط‌گرایان با انتخاب روش‌های خشن، نه ‌تنها به احیای دین کمک نمی‌کنند، بلکه در بسیاری موارد به جامعه اسلامی آسیب می‌زنند.

حجت‌الاسلام موسوی با انتقاد از نگاه ابزاری افراط‌گرایان به خشونت، تأکید کرد: کار فرهنگی، تربیتی و آموزشی، به‌ ویژه در عصر حاضر و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فضای مجازی، می‌تواند بسیار مؤثرتر و کم‌هزینه‌تر از خشونت عمل کند.

وی تاکید کرد: خشونت هرچند ممکن است در کوتاه‌مدت نتایجی به همراه داشته باشد، اما آثار منفی، تخریبی و جبران‌ناپذیری مانند تلفات انسانی و آسیب‌های اجتماعی به دنبال دارد؛ در حالی که کار فرهنگی می‌تواند بدون این پیامدها، زمینه اصلاح فکری و اخلاقی جامعه را فراهم کند.

در ادامه، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید حسن موسوی، مسئول دفتر نمایندگی مرکز فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی تبیان در شهر مقدس قم، در سخنانی به بررسی پدیده افراط‌گرایی دینی و شیوه‌های مقابله با آن از منظر سیره و اندیشه امیرالمؤمنین امام علی (ع) پرداخت.

وی با اشاره به اینکه افراط‌گرایی دینی یکی از چالش‌های دیرپای جامعه بشری است، اظهار داشت: افراط‌گرایی با سخت‌گیری‌های ظاهرگرایانه و رویکردهای خشونت‌آمیز، امنیت فکری، فرهنگی و اجتماعی جوامع را تهدید می‌کند. 

حجت‌الاسلام موسوی افزود: در صدر اسلام، جریان خوارج نمونه‌ای روشن از افراط‌گرایی دینی بود که در دوران خلافت امام علی(ع) ظهور کرد و سیره آن حضرت یکی از غنی‌ترین منابع برای تحلیل این پدیده و شیوه‌های عاقلانه، حکیمانه و انسانی مقابله با آن به شمار می‌رود.

مسئول دفتر تبیان در قم با بیان اینکه مسئله افراط‌گرایی دینی امروز به یکی از معضلات جدی جهان اسلام تبدیل شده است، افزود: بررسی این پدیده از منظر اندیشه امام علی (ع) می‌تواند راهگشای جوامع معاصر باشد. از این رو، بحث افراط‌گرایی را می‌توان در چهار محور اساسی شامل مفهوم افراط‌گرایی، ریشه‌های آن، شیوه برخورد امام علی (ع) با افراط‌گرایان و اصول کلان مقابله با افراط‌گرایی در اندیشه آن حضرت مورد بررسی قرار داد.

وی در تبیین مفهوم افراط‌گرایی از نگاه امام علی (ع) گفت: افراط‌گرایی به معنای خروج از اعتدال و عقلانیت است و ریشه آن در جهل، تعصب و فهم نادرست از دین نهفته است. امام علی(ع) در کلمات قصار خود می‌فرماید: «لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً» که نشان می‌دهد جهل انسان را به افراط یا تفریط می‌کشاند. افراط‌گرایی همچنین با ظاهرگرایی و برداشت سطحی از دین همراه است؛ همان‌گونه که امام علی (ع) خوارج را افرادی با عبادت‌های فراوان اما فاقد عمق معرفتی توصیف می‌کند.

حجت‌الاسلام موسوی با اشاره به مطلق‌گرایی و تکفیر به عنوان از دیگر ویژگی‌های افراط‌گرایان، تصریح کرد: افراط‌گرایان تنها قرائت خود از دین را حق می‌دانند و دیگران را تکفیر می‌کنند؛ رویکردی که خطرناک‌ترین پیامد آن، سوق دادن جامعه به درگیری‌های داخلی و خشونت مذهبی است.

وی در ادامه، ریشه‌های افراط‌گرایی در اندیشه امام علی (ع) را جهل دینی و بی‌بصیرتی، ناتوانی در درک پیچیدگی‌های زمانه و روحیه تعصب و انحصارطلبی دانست و افزود: امام علی (ع) عبادت بدون فهم را بزرگ‌ترین خطر می‌دانست و تعصب کور را عاملی معرفی می‌کرد که عقل و بینش انسان را از بین می‌برد.

مسئول دفتر تبیان در قم با تشریح شیوه برخورد امام علی (ع) با افراط‌گرایی، گفت: آن حضرت در مواجهه با خوارج سه مرحله را دنبال کرد که می‌تواند الگویی ماندگار برای همه دوران‌ها باشد؛ نخست آموزش و آگاهی‌بخشی و ارتقای فهم دینی، دوم گفتگو، مدارا و احترام به آزادی بیان، و سوم عدالت‌ورزی و رفع تبعیض. امام علی (ع) تا زمانی که خوارج دست به خشونت نبردند، حقوقی همچون آزادی بیان، حق عبادت در مساجد و بهره‌مندی از بیت‌المال را برای آنان محترم می‌شمرد.

وی تأکید کرد: از نگاه امام علی (ع)، آزادی اندیشه محترم است، اما خشونت و ناامنی به نام دین هرگز قابل تحمل نیست. از همین رو، آن حضرت تنها زمانی برخورد قاطع را در پیش گرفت که افراط‌گرایان به خشونت، ترور و آشوب روی آوردند.

حجت‌الاسلام موسوی اصول کلان مقابله با افراط‌گرایی در اندیشه امام علی (ع) را ترویج عقلانیت و بصیرت، تقدم گفتگو و نصیحت بر برخورد قهری، احترام به آزادی بیان غیرخشونت‌آمیز، تحقق عدالت اجتماعی و مرزبندی روشن با خشونت دینی عنوان کرد.

مسئول دفتر مرکز تبیان در قم خاطرنشان ساخت: بازخوانی اندیشه‌ها و سیره امام علی (ع) در عصر حاضر می‌تواند راهگشای مقابله با جریان‌های افراطی نوظهور باشد؛ چرا که آن حضرت نشان داد ریشه دینداری حقیقی، عقلانیت، اخلاق و معنویت است و جامعه‌ای که عقل را محور قرار دهد، از افراط‌گرایی در امان خواهد بود.

در ادامه، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا موسوی با تأکید بر ضرورت مقابله ریشه‌ای با افراط‌گرایی دینی، اعتدال را مهم‌ترین و کارآمدترین راه‌حل این پدیده دانست و تصریح کرد: برای ریشه‌کن شدن افراط‌گرایی از جامعه، باید به اصل بنیادین اعتدال بازگشت؛ اصلی که در اندیشه و سیره امیرالمؤمنین امام علی (ع) جایگاه محوری دارد.

وی با استناد به فرمایش امام علی(ع) در نهج‌البلاغه «لا تَری الجاهلَ إلّا مُفرِطاً أو مُفَرِّطاً» اظهار داشت: از نگاه حضرت، افراط و تفریط هر دو محصول جهل‌اند و نقطه مقابل آن‌ها اعتدال است. امام علی (ع) اعتدال را نه‌ تنها در عبادت، بلکه در سیاست، اجتماع و اقتصاد نیز به‌ عنوان یک اصل اساسی مطرح می‌کند.

حجت‌الاسلام موسوی با اشاره به نمونه‌هایی از افراط در عبادت در صدر اسلام افزود: کنار گذاشتن مسئولیت‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی به بهانه عبادت، از مصادیق روشن افراط است؛ امری که پیامبر اکرم (ص) و امیرالمؤمنین (ع) به ‌شدت با آن مخالفت کردند. از منظر امام علی (ع)، هرگونه افراط و تفریط در عرصه‌های مختلف زندگی، انسان و جامعه را به انحراف می‌کشاند.

وی با بیان اینکه افراط‌گرایی نتیجه دوری از عقلانیت است، گفت: امام علی (ع) عقلانیت را ستون اصلی دین می‌دانست و هشدار می‌داد که دینداری بدون عقل، به خشونت و تندروی منجر می‌شود. عدالت‌محوری و پرهیز از خشونت از دیگر اصول کلیدی در سیره آن حضرت است.

این آگاه مسائل دینی با اشاره به وصیت تاریخی امام علی (ع) پس از ضربت خوردن در مسجد کوفه، تصریح کرد: حضرت حتی در بستر شهادت نیز نسبت به خطر افراط‌گرایی غافل نشد و به فرزندان خود تأکید کرد که تنها ابن‌ملجم قصاص شود و هیچ فرد بی‌گناهی مورد آزار قرار نگیرد. این رفتار نشان‌دهنده اوج عقلانیت، عدالت و مبارزه عملی امام علی (ع) با افراط‌گرایی است.

وی افزود: امام علی (ع) با این رویکرد می‌خواست جامعه اسلامی را از افتادن در دام خشونت کور و انتقام‌جویی جمعی نجات دهد و عقلانیت و اعتدال را جایگزین واکنش‌های افراطی کند؛ رویکردی که پس از گذشت قرن‌ها، همچنان درس‌آموز و راهگشاست.

حجت‌الاسلام موسوی با انتقاد از پیامدهای مخرب افراط‌گرایی در جهان اسلام امروز، خاطرنشان کرد: افراط‌گرایی دینی با ارائه قرائت‌های نادرست و زیان‌بار از اسلام، ضربات سنگینی به جوامع اسلامی وارد کرده و مانع پیشرفت و تمدن‌سازی شده است. تجربه تاریخی نشان می‌دهد که افراط‌گرایی نه دنیای مسلمانان را آباد کرده و نه آخرت آنان را تضمین می‌کند.

وی با تأکید بر ضرورت بازگشت عملی به آموزه‌ها و سیره امیرالمؤمنین (ع) گفت: جامعه اسلامی زمانی می‌تواند از افراط و تفریط رهایی یابد که دستورات، رهنمودها و کلمات نورانی امام علی (ع) را نه‌ فقط در گفتار، بلکه در عمل به‌کار گیرد. آموزه‌هایی همچون سفارش حضرت به مالک اشتر درباره احترام به کرامت انسانی چه مسلمان و چه غیرمسلمان نشان می‌دهد که اندیشه علوی، اندیشه‌ای انسانی، عقلانی و تمدن‌ساز است و می‌تواند جامعه را به سوی خیر، صلاح و اعتدال رهنمون سازد.