خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: نشست گفتمان راه تعالی با موضوع «نقش امام سجاد (ع) در رهبری شیعیان پس از واقعه عاشورا» به همت دفتر مرکز فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی تبیان در شهر مقدس قم برگزار شد.

گریه‌های امام سجاد (ع) ابزار سیاسی-اجتماعی برای بیدارسازی جامعه اسلامی در دوران امویان
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر صادقی، کارشناس تاریخ جهان اسلام از کشور پاکستان نیز طی سخنانی در این گفتمان درباره سیره و تاریخ اهل‌بیت علیهم‌السلام، تصریح کرد: هرچقدر درباره اهل‌بیت (ع) سخن بگوییم، باز هم کم گفته‌ایم. خوشبختانه فضای مناسبی برای برگزاری چنین گفتمان‌هایی وجود دارد که می‌تواند برای دانشجویان، نخبگان و فرهیختگان، تحولی عمیق در درک مفاهیم اسلام ناب ایجاد کند.

وی افزود: هر یک از ائمه اطهار (ع) در زمان حیات خود، رهبری شیعیان و امت اسلامی را بر عهده داشتند. امام سجاد علیه‌السلام نیز در یکی از سخت‌ترین دوره‌های تاریخی اسلام، با فضای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی سنگینی مواجه بود و با روش‌هایی عمیق، ولی پنهان، مسئولیت بزرگ امامت را بر دوش گرفت.

دکتر صادقی با تأکید بر بُعد سیاسی و اجتماعی گریه‌های امام سجاد (ع) اظهار داشت: اشک‌ها و ناله‌های امام صرفاً عاطفی نبودند، بلکه ابزارهایی راهبردی برای بیدار کردن جامعه اسلامی از خواب غفلت و خفقان بودند. هر بار که امام با آب یا غذا یا هر صحنه تلخی مواجه می‌شد، با گریه خود مظلومیت اهل‌بیت (ع) را یادآور می‌شد تا جامعه در برابر ظلم یزیدیان ساکت نماند.

این استاد تاریخ ادامه داد: امام سجاد (ع) با هوشمندی، سیاست تقیه را در پیش گرفت تا شیعیان و اهل‌بیت از گزند دشمنان در امان بمانند. به ‌عنوان نمونه، در واقعه حره که از فجایع خونین تاریخ اسلام بود، امام موضع بی‌طرفانه اتخاذ کرد تا جان شیعیان حفظ شود. چراکه اگر امام واکنشی نشان می‌داد، بهانه برای قتل‌عام شیعیان و نابودی اهل‌بیت فراهم می‌شد.

وی افزود: در این واقعه حتی به حرمت مسجد پیامبر (ص) نیز رحم نکردند و فضای مسجد نبوی از خون لبریز شد. امام سجاد (ع) در چنین شرایطی، با دوری گزیدن از درگیری مستقیم، جان اسلام و پیروان راستینش را حفظ کرد.

دکتر صادقی با اشاره به نقش امام در ترویج عزاداری برای امام حسین (ع)، اظهار داشت: امام سجاد (ع) با اعزام مخفیانه شیعیان به عرفات و منی، و تشکیل حلقه‌های عزاداری در موسم حج، فرهنگ سوگواری را در دل رژیم خفقانی بنی‌امیه بنیان نهاد. امروز می‌بینیم که در اقصی ‌نقاط جهان، اعم از شیعه، سنی، هندو، سیک و حتی بت‌پرست، مراسم عزاداری برای امام حسین (ع) برگزار می‌کنند.

وی ادامه داد: در کشورهایی مانند هند، مردم بومی با باور به برکت عزاداری، مبالغ هنگفتی برای دسته‌های عزاداری هزینه می‌کنند و معتقدند این نذورات موجب رونق تجارت و زندگی آنان می‌شود. این فرهنگ‌سازی عمیق، حاصل تلاش‌های امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) است.

دکتر صادقی در بخش دیگری از سخنان خود، نقش امام سجاد (ع) را در افشای جنایات یزید و امویان بسیار مؤثر دانست و گفت: امام در دربار یزید و در بین راه شام تا مدینه، با شجاعت، چهره واقعی امویان را برای مردم نمایان ساخت. وقتی خاندان اهل‌بیت وارد دمشق شدند، به آنان برچسب “خارجی” زده بودند و امام با استناد به آیه مودت (قُل لا أسألُكم عليه أجراً إلا المودّةَ في القُربى) چهره حقیقی اهل‌بیت را برای مردم شام روشن کرد.

وی افزود: سیاست رسانه‌ای و تحریف تاریخی معاویه و یزید طوری بود که مردم اهل‌بیت (ع) را نمی‌شناختند و امویان را وارثان پیامبر می‌دانستند. اما خطبه کوبنده امام در مجلس یزید، همه چیز را بر هم زد. در حالی‌ که کسی جرئت نداشت به یزید انتقاد کند، امام در حضور صدها درباری، حقیقت را بیان کرد و پرده از چهره ظلم برداشت.

این کارشناس با تأکید بر سیاست «بی‌طرفی راهبردی» امام سجاد (ع) در بحران‌های پس از عاشورا، گفت: امام حتی در فتنه‌های سنگینی مانند واقعه حره و قیام مختار، ورود مستقیم نکرد. هدف امام، حفظ اصل اسلام و جان شیعیان بود. در این مسیر حتی گاه مجبور می‌شد به خاندان دشمنان اهل‌بیت پناه ببرد. به‌ عنوان نمونه، در قضیه حره، امام برای حفظ جان خاندان، به خانه مروان بن حکم پناه برد، در حالی‌که خود او از بانیان دشمنی با اهل‌بیت (ع) بود.

وی افزود: «دختر مروان نقل می‌کند که در جوار امام سجاد (ع) آرامشی را تجربه کردند که تا آن زمان ندیده بودند. این بزرگ‌منشی، از ویژگی‌های والای اخلاقی اهل‌بیت (ع) است.»

دکتر صادقی با اشاره به رساله حقوق امام سجاد (ع) گفت: این رساله یک دایرةالمعارف کامل از وظایف فردی و اجتماعی انسان است. از حقوق چشم و گوش و قلب گرفته تا وظایف امام جماعت، مؤذن، استاد و معلم، همگی در این اثر بی‌نظیر آمده است.

وی ادامه داد: آیت‌الله یثربی، سه جلد شرح مفصل بر این رساله نوشته‌اند. این اثر در زمان اختناق و خفقان شدید سیاسی نگاشته شده و امام در آن حتی درباره مرگ آگاهانه سخن می‌گوید: اگر عمر من چراگاه شیطان شد، خدایا مرا بمیران. این آموزه‌ها درس اخلاق و جهاد در راه دین هستند.

دکتر صادقی در پایان افزود: امام سجاد (ع) به ما می‌آموزد که باید عقلانیت را در همه حال حفظ کرد. حتی در خشم، ترس یا خوشحالی، نباید از چارچوب اسلام خارج شد. خدمت به دین، بستگی به توان هر فرد دارد؛ کسی که مال دارد، با مالش؛ کسی که علم دارد، با دانشش؛ و کسی که قدرت بدنی دارد، با جان و جسمش در راه اسلام قدم بردارد. این همان فلسفه حیات در نگاه امام سجاد (ع) است.

تربیت شاگردان برجسته؛ راهبرد امام سجاد (ع) برای مقابله با انحرافات در دوران خفقان
حجت‌الاسلام والمسلمین غلام‌ حضرت نظری، کارشناس تاریخ اسلام نیز با اشاره به نقش حضرت امام زین‌العابدین علیه‌السلام پس از واقعه عاشورا، اظهار داشت: حضرت زین‌العابدین (ع) از عصر عاشورا به عنوان امام زمان و رهبر امت شیعه و اهل‌بیت علیهم‌السلام شناخته شد. نخستین درس مهمی که می‌توان از حضرت زینب سلام‌الله‌علیها فرا گرفت، پیروی مطلق از امام زمان خویش است.

وی با اشاره به وقایع پس از عاشورا افزود: زمانی که سپاه ستمگر بنی‌امیه خیمه‌های اهل‌بیت را به آتش کشیدند، حضرت زینب (س) با وجود اینکه عالمه‌ای غیرمعلمه بود و تکلیف را به ‌خوبی می‌دانست، نزد امام سجاد (ع) آمد و کسب تکلیف کرد. او پرسید: «آقاجان! وظیفه ما در برابر این هجمه‌ها چیست؟» این اقدام، تجلی تبعیت و ولایت‌پذیری در اوج بحران بود. پاسخ امام سجاد (ع) نیز روشن و قاطع بود: «عَلَیکُنَّ بِالفِرار» (بر شما باد به فرار).

این کارشناس تاریخ اسلام خاطرنشان کرد: یکی از راهبردهای امام سجاد (ع) در دوران خفقان، تربیت شاگردان برجسته‌ای بود که با انحرافات و بدعت‌ها مقابله می‌کردند. چرا که خود امام نمی‌توانست به ‌صورت علنی در جامعه ظاهر شود. شاگردانی همچون جابربن‌عبدالله انصاری، ابوخالد کابلی، قاسم بن محمد بن ابی‌بکر، سعید بن مصیب، ابوحمزه ثمالی و محمد بن جبیر بن مطعم، یحیی بن ام طویل، در اقصی نقاط بلاد اسلامی با جریان‌های انحرافی و علمای درباری به مبارزه پرداختند.

وی افزود: گاه خود امام سجاد (ع) نیز در مواردی خاص، شخصاً وارد میدان می‌شد. از جمله زمانی که با عالم درباری، ابن‌مسلم ظهری، روبرو شد و او را به اصلاح خود فراخواند و فرمود: «روش تو مخالف با سنت پیامبر اسلام (ص) است.» با این حال، امام تلاش داشت تا در فضای خفقان‌زده آن دوران، زمینه ایجاد بحران جدیدی فراهم نشود. ایشان با پرورش شاگردان فهیم، در مسیر ترویج اسلام ناب محمدی و مقابله با تحریفات قدم برداشت.

نظری با تأکید بر نقش دعا در مسیر مبارزه امام سجاد (ع)، بیان کرد: آن حضرت از اشک و دعا نه صرفاً برای ابراز اندوه، بلکه به عنوان ابزار شناختی و سیاسی استفاده می‌کردند تا پیام عاشورا را زنده نگاه دارند. در روایتی آمده است که امام در بازار مدینه با فردی غریب مواجه شد که از طایف آمده بود. وقتی امام با او درباره سرنوشت پدرش در کربلا سخن گفت، به ‌صورت عمیق تأثیرگذار واقع شد. امام فرمود: «تو می‌گویی در این شهر کسی تو را دفن خواهد کرد، اما پدرم سه روز در بیابان بی‌کفن و غسل بر زمین ماند.»

وی ادامه داد: گریه‌های امام سجاد (ع) راهبردی و معنادار بودند. وقتی خدمتکار برایش آب می‌آورد، امام گریه می‌کرد. در پاسخ به اعتراض خادم، فرمود: «یعقوب با اینکه می‌دانست یوسف زنده است، از شدت گریه نابینا شد؛ من چگونه گریه نکنم که در یک روز، عزیزترین یاران و خویشانم را سربریدند؟»

این کارشناس اسلامی با اشاره به عظمت «صحیفه سجادیه»، گفت: این کتاب که به زبور آل محمد و اخت‌القرآن شهرت دارد، در کنار نهج‌البلاغه که اخ‌القرآن است، منشور اخلاق و توحید ناب است. امام سجاد (ع) از طریق این دعاها با جریان‌های انحرافی مثل جبرگرایی و مجسمه‌گرایی مقابله می‌کرد. صحیفه، هم آموزه‌های اعتقادی همچون توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد را دربر دارد و هم تعلیمات رفتاری مانند تواضع، دعاهای مکارم‌الاخلاق و روش صحیح طلب از خداوند.

نظری با اشاره به مبارزات شناختی امام سجاد (ع) اظهار داشت: در واقعه‌ای تاریخی، امام با مردی شامی مواجه شد که از قرآن می‌خواند، اما آیه مودت را نفهمیده بود. امام از او پرسید: «این آیه درباره چه کسی است؟» مرد پاسخ داد: «درباره پیامبر (ص) است؛ شما چه کاره‌اید؟» امام فرمود: «ما همان اهل‌بیتی هستیم که مودت‌شان بر شما واجب است.» مرد شامی پس از شنیدن این پاسخ، متحول شد و از امام معذرت خواست.

وی افزود: همچنین، در مجلس یزید ملعون در شام، زمانی که موذن اذان گفت و به نام پیامبر (ص) رسید، امام سجاد (ع) رو به یزید کرده و فرمود: «ای یزید! این پیامبر، جد تو است یا جد ما؟» این جملات، روشنگری‌هایی بود که امام برای شناسایی حقیقت به کار می‌برد و با جریان‌های باطل مبارزه می‌کرد.

نظری افزود: امام سجاد (ع) همانند جد بزرگوارشان، امیرالمؤمنین علی (ع)، در برابر غالیان که مقام اهل‌بیت را بالاتر از حد رهبری می‌بردند، ایستاد. امام با دعا و بینش توحیدی، غلو در دین را رد می‌کرد و می‌فرمود: «ما اهل‌بیت دارای تمامی خوبی‌ها هستیم، اما معبود نیستیم.»

وی ادامه داد: امام در برابر دو تفکر افراطی و تفریطی یعنی جبر و تفویض نیز ایستاد و اندیشه «امر بین‌الامرین» را تبیین کرد و شیعیان را به آن دعوت نمود.

نظری همچنین تأکید کرد: امام سجاد (ع) با هوشمندی کامل، از ورود شیعیان به فتنه‌هایی نظیر واقعه حره و قیام ابن‌زبیر جلوگیری کرد. حتی در ماجرای مختار نیز حضور مستقیم و روشنی از امام مشاهده نمی‌شود. ایشان با تقیه و صبر، مسیر حقیقی اسلام را از طریق تربیت شاگردان صالح و تبیین معارف الهی حفظ کرد.

نظری گفت: امام صادق (ع) می‌فرماید: «در دوران خفقان، جز سه نفر باقی نماندند.» اما پس از امام سجاد (ع)، فرزند بزرگوارش امام باقر (ع) با تأسیس دانشگاه اهل‌بیت، ثمره تلاش‌های پدر را به بار نشاند. چهار هزار شاگرد، از جمله ابو‌حنیفه، در این دانشگاه معارف اهل‌بیت را آموختند. این همان میوه درختی بود که امام سجاد (ع) با صبر، تربیت و روشنگری کاشت.

گفتنی است؛ حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید حسن موسوی، مسئول دفتر نمایندگی مرکز فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی تبیان در قم و دبیر این گفتمان، در ابتدای جلسه، ایام سوگواری سرور و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و اسارت خاندان عصمت و طهارت (ع) را تسلیت گفت.

وی با اشاره به شرایط دشوار پس از واقعه عاشورا افزود: پس از این فاجعه بزرگ، فضای جامعه اسلامی به شدت خفقانی شد و فعالیت‌های شیعیان با محدودیت‌ها و تهدیدهای گسترده‌ای مواجه گردید. در چنین شرایطی، کسی جرأت نداشت حتی نامی از قیام امام حسین (ع) و شهادت ایشان به زبان آورد.»

دکتر موسوی ادامه داد: در چنین فضای امنیتی و تهدیدآمیز، تنها شخصیتی که نقش محوری در رهبری فکری، فرهنگی و اعتقادی شیعیان را به‌ عهده گرفت، حضرت امام زین‌العابدین (ع) بود. ایشان با درایت، حکمت و بردباری، مسیر تبیین پیام عاشورا را آغاز کرد و توانست ندای مظلومیت امام حسین (ع) و حقانیت راه ایشان را به گوش مردم آن زمان و نسل‌های آینده برساند.

وی خاطرنشان کرد: همان‌گونه که امروز می‌بینیم، نهضت عاشورا به یک حرکت زنده، پویا و در حال رشد جهانی تبدیل شده است. این پویایی و ماندگاری، مرهون روشنگری‌های هوشمندانه و ماندگار امام سجاد (ع) در آن دوران خفقان‌آلود است.