خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: گفتمان علمی پژوهشی «عقلانیت دینی و گفتگو در سیره امام علی (ع) از نگاه منابع اهل‌ سنت» با تمرکز بر تحلیل روش‌های گفتگو، مدارا و استدلال امیرالمومنین (ع) در منابع معتبر اهل‌ سنت و بررسی کارکرد این الگو در مواجهه با افراط‌گرایی معاصر، در دفتر نمایندگی مرکز تبیان افغانستان در قم برگزار شد.

در این گفتمان، حجت‌الاسلام والمسلمین سید اسدالله موسوی‌نژاد، نویسنده و پژوهشگر علوم دینی، با اشاره به اهمیت موضوع، تأکید کرد که جایگاه امام علی (ع) در منابع اهل‌ سنت به‌ عنوان رهبری عقلانیت‌مدار، مداراگر و برخوردار از روحیه گذشت، جایگاهی برجسته و کم‌نظیر است و همین تصویر می‌تواند مبنایی مشترک برای گفتگوی بین‌ مذهبی و مقابله با قرائت‌های افراطی از دین باشد.

وی با تبیین پیوند ناگسستنی عقلانیت و دینداری در سیره و سخنان امام علی (ع)، اظهار داشت که آن حضرت تجسم عینی همنشینی عقل و دین است و در کلمات قصار خود، عقل را معیار دینداری حقیقی معرفی می‌کند؛ چنانکه «لا دین لمن لا عقل له» و «ثمرة العقل مداراة الناس» نشان می‌دهد که دینداری بدون عقلانیت و مدارا، به انحراف می‌انجامد.

به گفته این پژوهشگر، از منظر امام علی (ع)، بهترین عبادت، فهم عمیق دین است و فقر حقیقی، فقر عقل به‌ شمار می‌رود. او افزود که در اندیشه علوی، عقل حجت درونی انسان و بنیان دینداری آگاهانه است و دین‌داری مبتنی بر تعصب و تقلید کورکورانه، نه‌ تنها مطلوب نیست، بلکه زمینه‌ساز افراط و خشونت می‌شود.

موسوی‌نژاد در ادامه با اشاره به جایگاه امیرالمؤمنین (ع) در تفاسیر، روایات و دیدگاه‌های علمای بزرگ اهل‌ سنت، خاطرنشان کرد که در تفاسیر اهل‌ سنت، آیات متعددی با شأن و جایگاه آن حضرت تفسیر شده و در روایات نبوی نیز فضایل بی‌بدیل امام علی (ع) به‌ صورت گسترده نقل شده است.

وی به نقل دیدگاه‌هایی از شخصیت‌هایی چون عمر بن خطاب، امام شافعی و نسائی پرداخت و تأکید کرد که حجم و عمق فضایل نقل‌شده درباره امام علی (ع) در منابع اهل‌ سنت، نشان‌دهنده اجماع کم‌نظیر بر عظمت علمی، اخلاقی و معنوی آن حضرت است.

این پژوهشگر علوم دینی با تبیین روش‌های گفتگو در سیره علوی، گفتگو را جایگزین اجبار در رفتار سیاسی و اجتماعی امام علی (ع) دانست و تصریح کرد که آن حضرت پیش از هر گونه اقدام نظامی، راه استدلال و مناظره را بر می‌گزید.

وی به ماجرای خوارج اشاره کرد و گفت که امام علی (ع) ابتدا عبدالله بن عباس را برای گفتگو و مناظره اعزام کرد و خود نیز با استدلال‌های قرآنی و عقلی با آنان سخن گفت. همچنین در جنگ جمل، با وجود نقش‌آفرینی برخی چهره‌ها در ایجاد فتنه، از برخورد انتقام‌جویانه پرهیز کرد؛ زبیر را نکشت و عایشه را با احترام به مدینه بازگرداند. در ماجرای صفین نیز، امام علی (ع) تلاش کرد با نامه‌نگاری و پیشنهاد خاموش‌ کردن آتش جنگ، حجت را بر طرف مقابل تمام کند و تنها زمانی که راهی جز مقابله باقی نماند، وارد جنگ شد.

وی با اشاره به مدارا در سیره امام علی (ع)، تأکید کرد که از منظر آن حضرت، جنگ صرفا به‌ دلیل اختلاف فکری جایز نیست و تا زمانی که طرف مقابل دست به سلاح نبرده، نباید با او جنگید. امام علی (ع) حتی پس از خود، یارانش را از کشتن خوارج نهی کرد و میان کسی که در طلب حق دچار خطا شده و کسی که آگاهانه به‌ دنبال باطل رفته است، تفاوت قائل شد. همچنین در میدان نبرد، اصول اخلاقی را به‌ دقت رعایت می‌کرد و از کشتن فراریان، آسیب‌زدن به ناتوانان و قتل مجروحان نهی می‌فرمود.

موسوی‌نژاد در ادامه به تضمین حقوق اجتماعی مخالفان فکری در حکومت علوی اشاره کرد و گفت که امام علی (ع) برای مخالفان خود حقوق مشخصی قائل بود؛ از جمله منع‌ نکردن آنان از حضور در مساجد، قطع‌ نکردن سهم آنان از بیت‌المال و پرهیز از آغاز جنگ، مگر در صورت تجاوز طرف مقابل. به گفته وی، این رویکرد نشان می‌دهد که مدارا و عدالت اجتماعی، حتی در قبال مخالفان، جزء لاینفک عقلانیت دینی در سیره علوی است.

وی با تأکید بر پرهیز امام علی (ع) از تکفیر، خاطرنشان کرد که از منظر پیامبر اکرم (ص) و امیرالمؤمنین (ع)، اسلام بر اصول روشن استوار است و ارتکاب گناه یا خطای فکری، مجوز تکفیر نیست. امام علی (ع) به‌ صراحت از غلو و افراط در دین نهی می‌کرد و آن را عامل هلاکت امت‌های پیشین می‌دانست.

به گفته موسوی‌نژاد، امام علی (ع) حتی درباره خوارج، با وجود انحراف شدید فکری آنان، تصریح می‌کرد که از کفر گریخته‌اند و نباید آنان را کافر دانست. وی افزود که در نگاه علوی، حلم و بردباری بهترین اخلاق است و تندی و حدت، کلید هر شر و زمینه‌ساز نزاع و خشونت به‌ شمار می‌رود.

این پژوهشگر با اشاره به دیدگاه فقیهان بزرگ اهل‌ سنت مانند ابوحنیفه، شافعی، سفیان ثوری و دیگران، گفت که بر اساس اجماع آنان، نمی‌توان مسلمانی را صرفا به‌ دلیل یک عقیده یا فتوا تکفیر کرد و خطای اجتهادی، نه‌ تنها موجب خروج از اسلام نمی‌شود، بلکه در صورت نیت حق‌طلبانه، دارای اجر نیز هست.

موسوی‌نژاد تأکید کرد که عقلانیت دینی و گفتگو، همانگونه که در سیره امام علی (ع) جلوه‌گر است، مؤثرترین راه برای نفی تکفیر و مقابله با افراط‌گرایی در جهان معاصر به‌ شمار می‌رود.

در ادامه‌ی این گفتمان علمی‌پژوهشی، حجت‌الاسلام والمسلمین آصف سلطانی، نویسنده و پژوهشگر علوم دینی، به تبیین توصیفات و جایگاه امیرالمؤمنین علی (ع) در کتب و منابع معتبر اهل‌ سنت پرداخت و با نگاهی تاریخی، کلامی و تمدنی، ابعاد مختلف شخصیت آن حضرت را مورد بررسی قرار داد.

وی در آغاز سخنان خود با اشاره به ولادت بی‌سابقه امام علی (ع) در خانه خدا، این رخداد را حامل پیام‌های عمیق توحیدی، اخلاقی و رهبری دانست و تأکید کرد که تولد آن حضرت در کعبه، نشانه‌ای روشن از پیوند ذاتی علی (ع) با توحید، عدالت، دانش، قدرت و فضیلت است؛ پیوندی که از متن خانه خدا آغاز شد و با شهادت در محراب عبادت، به اوج کمال و غایت ارزش‌های اسلامی رسید.

به گفته این پژوهشگر، همانگونه که کعبه محور توحید و قبله حرکت مسلمانان است، ولادت امام علی (ع) در آن مکان مقدس نیز نشانه‌ای از محوریت آن حضرت در رهبری اسلامی و تربیت همه‌جانبه امت به شمار می‌آید و توجه جهان اسلام را به نقش محوری او در هدایت امت معطوف می‌سازد.

سلطانی با عبور از بُعد تاریخی، به تحلیل معاصر مفهوم رهبری پرداخت و اظهار داشت که متخصصان علم مدیریت، قرن بیستم را قرن «مدیریت» و قرن بیست‌ و یکم را قرن «رهبری» نام نهاده‌اند. به باور وی، در جهان پیچیده امروز که سازمان‌ها متراکم، فناورمحور و متکی بر نیروی انسانی پرتلاش هستند، نقش رهبری عمیق، الهام‌بخش و مبتنی بر معرفت، بسیار فراتر از مدیریت صرف اهمیت یافته است.

او تأکید کرد که ایده‌آل حقیقی قرن بیست‌ و یکم، بازخوانی و الگوگیری از رهبری دینی، فرهنگی، آموزشی و اخلاقی امام علی (ع) است؛ رهبری‌ای که همزمان عقلانی، اخلاق‌محور و عدالت‌گستر است.

این پژوهشگر علوم دینی در ادامه، با استناد به دیدگاه‌های علمای برجسته اهل‌سنت، به تبیین جایگاه امام علی (ع) در میراث فکری آنان پرداخت.

وی به سخن امام ابن‌حزم اندلسی اشاره کرد که ادعای اجماع در خلافت بدون حضور علی بن ابی‌طالب(ع) را مردود دانسته و هر اجماعی را که آن حضرت و یارانش در آن نباشند، فاقد اعتبار معرفی می‌کند؛ سخنی که نشان‌دهنده وزن علمی و جایگاه محوری امام علی (ع) در نگاه اندیشمندان اهل‌ سنت است.

سلطانی سپس به کلام جارالله زمخشری، مفسر نامدار اهل‌ سنت و صاحب تفسیر کشاف پرداخت و تصریح کرد که زمخشری در تفسیر آیه مباهله، آن را قوی‌ترین دلیل بر برتری اصحاب کسا علیهم‌السلام و نشانه‌ای روشن بر صدق نبوت پیامبر اکرم (ص) می‌داند؛ چرا که هیچ‌ یک از موافقان و مخالفان، اصل این واقعه را انکار نکرده‌اند.

این پژوهشگر علوم دینی افزود که این نگاه، جایگاه ممتاز اهل‌ بیت (ع) و در رأس آنان امام علی (ع) را در منظومه اعتقادی اهل‌ سنت به‌ روشنی آشکار می‌سازد.

وی با اشاره به روایت مسلم نیشابوری در صحیح مسلم، یادآور شد که در شأن نزول آیه مباهله، پیامبر اکرم (ص) تنها علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم‌السلام را فراخواند و آنان را اهل‌ بیت خود معرفی کرد.

به گفته سلطانی، این فضیلت به‌ قدری استثنایی است که به تعبیر شیخ مفید، هیچ‌ کس از امت اسلام در آن با اهل‌ بیت (ع) شریک نیست و این منقبت، جایگاهی منحصر به فرد برای آنان رقم زده است.

این سخنران با نقل روایتی از خلیفه دوم، بیان کرد که حتی با تمام توان روحی و تلاش انسانی، دستیابی به همه فضایل امام علی (ع) ممکن نیست؛ روایتی که خود گواهی بر گستردگی و عمق فضایل آن حضرت در نگاه صحابه و علمای اهل‌ سنت است.

سلطانی در بخش دیگری از سخنانش، به دیدگاه‌های امام فخر رازی پرداخت و گفت که فخر رازی در آثار خود، امام علی (ع) را الگوی هدایت و نجات معرفی می‌کند و تصریح دارد که هرکس در دین خود به علی بن ابی‌ طالب (ع) اقتدا کند، بی‌تردید هدایت یافته است.

وی همچنین به نقل دعای مشهور «اللهم أدر الحق مع علی حیث دار» از منابع فخر رازی اشاره کرد و افزود که بر اساس تحلیل‌های کلامی او، آیه مباهله دلالت دارد بر اینکه امام علی (ع) در همه جهات، جز مقام نبوت، همانند شخص پیامبر اکرم (ص) است و از آنجا که پیامبر (ص) افضل همه انبیاست، این فضیلت، جایگاهی بی‌مانند برای امام علی (ع) اثبات می‌کند.

وی در ادامه به حدیثی اشاره کرد که بر اساس آن، پیامبر اکرم (ص) امام علی (ع) را جامع همه فضایل انبیای پیشین معرفی می‌کند؛ به این معنا که آنچه آدم در علم، نوح در طاعت، ابراهیم در خلت، موسی در هیبت و عیسی در خضوع داشتند، همگی به‌ صورت یکجا در شخصیت امام علی (ع) جمع شده است.

سلطانی در پایان با اشاره به فتوای فخر رازی درباره جهر خواندن «بسم‌ الله الرحمن الرحیم» در نماز به تبعیت از عمل امام علی (ع)، تأکید کرد که این تبعیت فقهی، نشان‌دهنده عمق اثرگذاری سیره علوی در فقه و اندیشه اهل‌ سنت است.

این پژوهشگر علوم دینی، سخن فخر رازی را یادآور شد که هر کس علی (ع) را امام دین خود قرار دهد، به دستگیره‌ای استوار در دین و جان خویش چنگ زده است؛ سخنی که به‌ گفته وی، خلاصه‌ای روشن از جایگاه رهبری، هدایتگری و مرجعیت امام علی (ع) در نگاه اندیشمندان بزرگ اهل‌ سنت به‌ شمار می‌آید.