خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: نشست گفتمان راه تعالی با موضوع «جنگ بیولوژیک از منظر حوزه‌های علمیه؛ مبانی فقهی، حقوقی و چارچوب‌های اخلاقی آن» به همت مرکز تبیان قم با همکاری انجمن فقه و اصول مدرسه عالی حجتیه برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین عباسعلی مطهری‌نیا، کارشناس دینی و مسئول روابط عمومی شورای تبلیغی استان قم، با اشاره به ضرورت فهم عمیق تحولات نوین در عرصه نبردهای بیولوژیک، ابعاد فقهی و اخلاقی این نوع جنگ‌ها را از منظر آیات، روایات و مبانی اسلامی تشریح کرد.

مطهری‌نیا با اشاره به تاکیدات مکرر رهبر انقلاب اسلامی درباره حرمت استفاده از سلاح هسته‌ای و مراعات خطوط شرعی، گفت در حالی ‌که دشمنان اسلام در جنگ‌های اخیر از سلاح‌های ممنوعه استفاده کرده‌اند، نگاه رهبری بر حفظ جان انسان‌ها حتی در میانه جنگ استوار است.

او توضیح داد که جنگ بیولوژیک تنها به سلاح‌های میکروبی یا اتمی محدود نمی‌شود، بلکه مواردی مانند مسموم‌سازی آب یا ایجاد کم‌آبی نیز از مصادیق آن است. به گفته وی، دشمن برای چنین شیوه‌هایی از سال‌ها قبل برنامه‌ریزی کرده اما به ‌دلیل ضعف ما در حوزه جهاد تبیین، عمق این تهدیدات به‌ درستی درک نشده است.

مطهری‌نیا با اشاره به آیات قرآن، قاعده ارهاب را یکی از مبانی فقهیِ مشروعیت اقتدار دفاعی دانست و برای توضیح این قاعده به ماجرایی تاریخی از زندگی امیرالمؤمنین (ع) اشاره کرد؛ جایی که آن حضرت برای ایجاد هیبت و اقتدار در برابر دشمن، از اسبی آراسته استفاده کرد تا قدرت و هیمنه اسلام را به رخ دشمنان بکشد. وی گفت بر اساس این قاعده، جامعه اسلامی باید توان دفاعی خود را چه با سلاح متعارف، چه بیولوژیک، چه فرهنگی تا بالاترین سطح ممکن تقویت کند.

مطهری‌نیا مقابله به مثل را نیز یکی از مبانی مهم در مواجهه با جنگ‌های بیولوژیک دانست و افزود همان‌گونه که دشمن از سلاح‌های شیمیایی، فسفری یا میکروبی استفاده می‌کند، جامعه اسلامی نیز حق دارد به ‌صورت متقابل به این اقدامات پاسخ دهد. وی تاکید کرد که این تحلیل، مبتنی بر آیات قرآن است و البته بررسی فقهی کامل آن نیازمند کارهای تکمیلی است. وی همچنین به قاعده نفی سبیل اشاره کرد و گفت براساس این قاعده، مسلمانان باید به سطحی از توانمندی برسند که کافران بر آنان تسلط پیدا نکنند. این توانمندی باید در فناوری، امنیت، آی‌تی، و نیز در حوزه جنگ‌های بیولوژیک کسب و حفظ شود.

مطهری‌نیا تصریح کرد که تولید و نگهداری تجهیزات بیولوژیک فی ‌نفسه منع شرعی ندارد، هرچند استفاده از آنها در شرایط عادی می‌تواند از نظر اخلاقی محل اشکال باشد. به گفته او، در مواقع اضطرار، مانند تهدید جدی علیه امت اسلامی، فقه اسلامی حکم به جواز استفاده از ابزارها و روش‌هایی می‌دهد که در شرایط عادی ممکن است مجاز نباشند؛ همانگونه که مرحوم میرزای شیرازی براساس مصلحت زمانه حکم به حرمت تنباکو داد.

مطهری‌نیا با تأکید بر لزوم نقش‌آفرینی جهان اسلام در تدوین و تقویت کنوانسیون‌های جهانی مرتبط با سلاح‌های بیولوژیک، گفت کشورهای اسلامی باید با ایجاد اجماع و دیپلماسی فعال در این معاهدات حضور مؤثر داشته باشند. به باور وی، حوزه‌های علمیه می‌توانند و باید در کنار وزرای خارجه کشورهای اسلامی و دیپلمات‌ها قرار گیرند تا نگاه دینی و دغدغه‌های اسلامی در این عرصه‌ها لحاظ شود؛ چرا که دیپلمات‌ها ممکن است لزوماً درد دین نداشته و تحلیل‌شان صرفاً مبتنی بر منافع سیاسی باشد.

مطهری‌نیا افزود برای موفقیت جهان اسلام در این عرصه، لازم است گروهی از علمای متخصص و آشنا با روابط بین‌الملل تربیت شوند تا بتوانند در سطح جهانی به ‌عنوان چهره‌های تأثیرگذار ظاهر شوند و روایت اسلامی از امنیت بیولوژیک را مطرح کنند.

او سپس به ابعاد اخلاقی جنگ بیولوژیک پرداخت و تأکید کرد که نمی‌توان درباره این مسئله حکم یکسان صادر کرد، زیرا شرایط، تهدیدات و اهداف بسیار متفاوت است. وی مثال‌هایی از جنگ‌های تاریخی و معاصر را مطرح کرد و گفت گاهی ممکن است برای حفظ جان جامعه اسلامی، آسیب ناخواسته به گروهی رخ دهد. وی با اشاره به جنگ‌های اخیر منطقه، از جمله جنگ ۱۲ روزه، گفت وقتی دشمن بی‌محابا مردم بی‌گناه را هدف قرار می‌دهد، امت اسلامی ناگزیر می‌شود پایگاه‌ها و مراکز حساس دشمن را در مرکز شهر هدف قرار دهد، مشروط بر اینکه این اقدام برای دفع تهدید ضروری باشد.

مطهری‌نیا با یادکرد از رعایت حدود شرعی توسط فرماندهان محور مقاومت همچون سردار حاج قاسم سلیمانی، تأکید کرد که اصل اساسی در جنگ بیولوژیک نیز رعایت اخلاق و حدود شرعی است، مگر در شرایط اضطرار که فقه اسلامی اجازه عدول موقت از برخی قیود اخلاقی را برای حفظ کیان اسلام صادر می‌کند.

مطهری‌نیا با اشاره به روایات و مباحث فقهی درباره خدعه، خیانت و استفاده از جاسوس در جنگ، گفت این موارد همگی در جنگ‌های بیولوژیک مصداق دارند؛ جنگی که امروز مرزهای آن از میدان نبرد فراتر رفته و عرصه‌های بهداشت، سلامت، روان، فرهنگ، سیاست و اقتصاد را نیز دربرمی‌گیرد.

وی تأکید کرد که جنگ بیولوژیک پدیده‌ای چندوجهی است و نمی‌توان آن را صرفاً به سلاح‌های اتمی یا میکروبی تقلیل داد؛ از این ‌رو لازم است احکام فقهی، حقوقی و اخلاقی مرتبط با آن با دقت و جامعیت بیشتری بررسی و تبیین شود.

ادامه این نشست، به سخنان حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین منیبیان، عضو هیئت اندیشه‌ورز استان/ولایت قم، در بررسی ریشه‌های اخلاقی، قرآنی و علمی جنگ بیولوژیک از منظر حوزه‌های علمیه اختصاص داشت.

وی تأکید کرد که بازگشت به آموزه‌های قرآنی و روایی می‌تواند جامعه اسلامی را از بسیاری تهدیدهای زیستی و بیولوژیک بی‌نیاز سازد. به گفته او، اگر جامعه مسلمانان به دستورات دینی در حوزه‌های بهداشت، سلامت، تغذیه، سبک زندگی و حفظ محیط ‌زیست عمل کند، می‌تواند هم از آسیب‌های حملات بیولوژیک دشمن مصون بماند و هم نیازی به استفاده متقابل از ابزارهای تخریب‌گر بیولوژیک نداشته باشد.

منیبیان تاکید کرد که تاریخ نشان داده است عمده استفاده‌های مضر و ضد بشری از سلاح‌های بیولوژیک و شیمیایی توسط جامعه کفر و استکبار جهانی صورت گرفته است، در حالی که بخش‌های علمی در جهان اسلام بیشتر کاربردهای مفید داشته‌اند.

او گفت با بهره‌گیری از منابع غنی اسلامی، به‌ ویژه در حوزه سلامت جسم و روان، جامعه اسلامی می‌تواند به مقاومتی درونی دست یابد که توطئه‌های بیولوژیک دشمن را خنثی کند.

منیبیان سپس به ناکارآمدی نهادهای بین‌المللی در بحران‌های اخیر، ‌بخصوص فاجعه غزه، اشاره کرد و گفت امروز به وضوح ثابت شده که بسیاری از این نهادها از سازمان‌های مدافع حقوق کودکان و زنان تا ساختارهای امدادرسان صرفاً پوششی برای اهداف استعماری هستند و در عمل نه ‌تنها به وظایف خود عمل نکرده‌اند، بلکه گاهی بر خلاف آن رفتار کرده‌اند. از این ‌رو، تکیه بر این نهادها برای مقابله با تهدیدات بیولوژیک بیهوده است.

منیبیان راه برون‌رفت را در استقلال علوم انسانی اسلامی دانست؛ موضوعی که به گفته وی، رهبر انقلاب اسلامی نزدیک به سه دهه است بر آن پافشاری دارند. او توضیح داد که ورود دانش غربی به حوزه‌هایی مانند امنیت غذایی، محصولات تراریخته، سبک زندگی و تغذیه، چالش‌های جدیدی ایجاد کرده و موجب شده که جامعه اسلامی به مصرف‌کننده منفعل تبدیل شود.

عضو هیئت اندیشه‌ورز قم تأکید کرد که تولید علم بومی و اسلامی می‌تواند امکان خودکفایی، تولید محصولات سالم و در نتیجه کاهش خطرات بیولوژیک را فراهم سازد.

منیبیان در بخش دیگری از سخنانش، به نمونه‌های قرآنی اشاره کرد و گفت قرآن کریم بیان می‌کند که برخی امت‌ها در اثر فساد گسترده و انحراف نسل‌ها مستحق عذاب شده‌اند. او افزود در جنگ‌های بیولوژیک نیز موضوع تنها تلف‌ شدن افراد نیست، بلکه تخریب ژنتیکی و ایجاد آسیب‌های پایدار در نسل‌های آینده مطرح است؛ همانگونه که آثار بمباران‌های شیمیایی هیروشیما، عراق و برخی مناطق غزه هنوز در نسل‌های بعدی دیده می‌شود.

به گفته وی، نگاه اسلامی اجازه نمی‌دهد آسیبی متوجه نسل‌های بی‌گناه شود؛ حتی اگر گروهی در حال حاضر دشمن باشند، ممکن است نسل‌های آینده آنها اهل حق شوند و از میان آنان صالحانی برخیزند.

منیبیان با اشاره به روایتی از امیرالمؤمنین (ع) گفت آن حضرت در برخی جنگ‌ها از کشتن دشمنان منصرف می‌شد، زیرا می‌دانست از نسل آنان افرادی مؤمن و پارسا به دنیا خواهند آمد. او نتیجه گرفت که همین مبنا باید در بررسی مشروعیت اقدامات بیولوژیک مورد توجه قرار گیرد؛ یعنی حتی در مواجهه با دشمنان آشکار نیز نباید آسیب‌های پایدار و غیر قابل‌ کنترل به نسل‌های آینده وارد کرد.

عضو هیئت اندیشه‌ورز قم همچنین تأکید کرد که مهم‌ترین وظیفه فعلی، تبیین و افزایش آگاهی عمومی است. به باور وی، ماهیت جنگ بیولوژیک این است که وقتی آغاز شود همه جامعه را در بر می‌گیرد؛ بنابراین ارتقای آگاهی مردم نسبت به مصادیق و شیوه‌های دشمن در این نوع جنگ، نخستین گام برای کاهش آسیب‌ها و عبور موفق جامعه از چنین تهدیدهایی است.